گزارش درس اخلاق استاد حجت‌الاسلام سیدآبادی

اگر دقیقا رضایت الهی را بخواهیم باید رابطه‌مان با مردم خوب باشد، به هر نسبتی که آدم از بندگان خدا دور شود از خدا دور می‌شود و به اندازه با مردم برخورد و رفتار خوب داشته باشد به خدا نزدیک می‌شود. راه خدا از میان مردم می‌گذرد، آدم نمی‌تواند در مسیر خداوند مردم را دور بزند.

استاد حجت‌الاسلام سیدآبادی

در آستانه میلاد امام جواد (علیه‌السلام) هستیم، دهم رجب سالروز میلاد حضرت است، این مناسبت را تبریک و تهنیت عرض می‌کنم.

حدیثی وارد شده که دارای دو بخش است، هر بخش سه ویژگی بیان شده است، سه خصلت برای کسب رضای الهی و سه خصلت که هرکس داشته باشد پشیمان نمی‌شود.

در کتاب الفصول‌المهمه فی احوال‌الائمه، که مصنف آن از عامه، و فرد منصفی است، در بخش زندگی هر امامی بخشی از روایات ایشان را آورده، وی این حدیث را از امام جواد (علیه‌السلام) نقل می‌کند. همچنین در کتاب مرحوم محدث قمی آمده.

وَ قَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ: اَلتَّوْبَةُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ نَدَمٌ بِالْقَلْبِ وَ اِسْتِغْفَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ وَ عَزْمُ أَنْ لاَ يَعُودَ وَ ثَلاَثٌ مِنْ عَمَلِ اَلْأَبْرَارِ إِقَامَةُ اَلْفَرَائِضِ وَ اِجْتِنَابُ اَلْمَحَارِمِ وَ اِحْتِرَاسٌ مِنَ اَلْغَفْلَةِ فِي اَلدِّينِ وَ ثَلاَثٌ يَبْلُغْنَ بِالْعَبْدِ رِضْوَانَ اَللَّهِ كَثْرَةُ اَلاِسْتِغْفَارِ وَ خَفْضُ اَلْجَانِبِ وَ كَثْرَةُ اَلصَّدَقَةِ وَ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ اِسْتَكْمَلَ اَلْإِيمَانَ مَنْ أَعْطَى لِلَّهِ وَ مَنَعَ فِي اَللَّهِ وَ أَحَبَّ لِلَّهِ وَ أَبْغَضَ فِيهِ وَ ثَلاَثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ لَمْ يَنْدَمْ تَرْكُ اَلْعَجَلَةِ وَ اَلْمَشُورَةُ وَ اَلتَّوَكُّلُ عِنْدَ اَلْعَزْمِ عَلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

توبه داراى چهار پايه است: 1- پشيمانى دل. 2- استغفار به زبان. 3- عمل بوسيله اعضا. 4- تصميم به ترك تكرار. سه چيز بنده را به رضوان خدا مي‌‌رساند: استغفار زياد، و نرمى و خوش اخلاقى، و صدقه زياد. چهار چيز در هر كس باشد ايمانش كامل است: هر كس براى خدا عطا كند، و در راه خدا جلوگيرى كند، و براى خدا دوست بدارد و در راه خدا دشمنى نمايد. سه چيز است كه در هر كس باشد پشيمان نمي‌‌شود: ترك عجله، و مشورت كردن، و توكل بر خدا هنگام تصميم‏ بر کاری.

اهمیت و ارزش رضوان الهی

هر بنده‌ی عارفی، رضوان خدا برای او بالاترین چیز است. چه در دنیا و چه در آخرت، وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ و خشنودى خدا از همه برتر است (آیه 72 سوره توبه)، احساس کند که خداوند از او راضی است همچنان که اولیاء و انبیاء به دنبال آن بوده‌اند.

عوامل رسیدن به رضوان الهی

1- كَثْرَةُ اَلاِسْتِغْفَارِ ،خصوصا در ماه رجب، که ماه استغقار است، اینکه انسان در این ماه استغفار داشته باشد، حالت انابه و توبه داشته باشد، خداوند به مستغفرین این ماه توجه ویژه‌ای دارد.

2- خَفْضُ اَلْجَانِبِ، پهلوی نرم داشتن با دیگران، این یک تعبیر کنایی است، یعنی برخوردش با دیگران خوب باشد، خشونت و بد اخلاقی نداشته باشد.

خداوند متعال، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را اینگونه معرفی می‌نماید:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ‌ اللَّهِ‌ لِنْتَ‌ لَهُمْ‌ وَ لَوْ کُنْتَ‌ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ‌ لاَنْفَضُّوا مِنْ‌ حَوْلِکَ‌ فَاعْفُ‌ عَنْهُمْ‌ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ‌ وَ شَاوِرْهُمْ‌ فِي‌ الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ‌ فَتَوَکَّلْ‌ عَلَى‌ اللَّهِ‌ إِنَ‌ اللَّهَ‌ يُحِبُ‌ الْمُتَوَکِّلِينَ‌ (آل عمران ١٥٩)

به سبب رحمت خداست كه تو با آنها اينچنين خوشخوى و مهربان هستى. اگر تندخو و سخت‌دل مى‌بودى از گرد تو پراكنده مى‌شدند. پس بر آنها ببخشاى و برايشان آمرزش بخواه و در كارها با ايشان مشورت كن و چون قصد كارى كنى بر خداى توكل كن، كه خدا توكل‌كنندگان را دوست دارد.

ویژگی انبیاء خصوصا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) لینت و نرم خویی ایشان است.بر هیچ چیزی به اندازه‌ی خوش‌اخلاقی و نرم‌خویی تاکید نشده. خداوند فطرت انسانی را اینطور قرار داده، اگر انسان با نرمی حتی با حیوانی برخورد کند، تاثیر می‌گذارد. تبعا بر انسان‌هایی که دارای فطرت و سرشت انسانی هستند [خوش اخلاقی] اثر بیشتری می‌گذارد.

پيامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) :
جُبِلَتِ اَلْقُلُوبُ عَلَى حُبِّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهَا وَ بُغْضِ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهَا.
دلها بر دوست داشتن آن كس كه به آنها نيكي كند و دشمن داشتن آن كس كه به آنها بدي نمايد، سرشته شده است.

لذا در اسلام توصیه‌ی زیادی شده، خصوصا زندگی ما طلبه‌ها، آخوند فسلفه‌ی وجودی‌اش، بودن بین مردم و ارتباط با مردم است، همان فلسفه‌ی انبیاء، خب اگر بخواهد درست ارتباط داشته باشد، حسن اخلاق اخلاق لازم است، امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:فروتن و خوش‌سخن باشى و با برادرت با خوش روئى برخورد كنى.

ما که حقیقتا سلاحمان در بیان و گفتارمان است، پس باید در سخنانمان از بهترین ادبیات استفاده کنیم، باید تمرین کنیم، بعضی توفیق دارند و متواضع و مناسب صحبت می‌کنند، اما اگر نقصی داریم تمرین کنیم، به قول امام طیب کلام (پاکیزگی گفتار) داشته باشیم. در خانواده، در روابط خانوادگی حسن اخلاق مهم است، مهم است که حسن اخلاق داشته باشیم.امام صادق (علیه‌السلام): مرد براى اداره خانه و خانواده اش بايد سه كار انجام دهد، هر چند بر خلاف طبع او باشد: خوشرفتارى، گشاده دستى اما به اندازه، غيرت و ناموس دارى. مایه های فطری در همه هست منتها کم و کاستی داریم، آنکه کمتر دارد باید بیشتر تلاش کند. حضرت صادق علیه‌السلام فرمودند سه چیز نیاز است، اول مُعاشَرَةٍ جَميلَةٍ دوم سَعَةٍ بتَقديرٍ و سوم غَيرَةٍ بتَحَصُّنٍ.

مُعاشَرَةٍ جَميلَةٍ یعنی صبح که از خواب بلند می‌شود قمر در عقرب نباشد، در جامعه گشاده رو باشد، درباره‌ی پیامبر هست که، کان بشاشا من غير ضحك، گشاده رو بودند ولی بدون خنده،عَبَسَ وَتَوَلَّىٰ(چهره در هم کشیده و روی برتافته) نباشد آدم، این خیلی مهم است.

سَعَةٍ بتَقديرٍ یعنی در چهارچوب برنامه ریزی و اندازه گیری گسترش دهد، مومن یکی از ویژگی‌هایش که در کثیری از روایات آمده، حسن تقدیر است، یعنی تراز کردن دخل و خرج زندگی، این در زندگی طلبگی مهم است، در این چهارچوب اگر می‌تواند، بر خانواده‌اش سخت گیری نکند، اگر داشته باشد و [به خانواده‌اش] ندهد خوب نیست.

غَيرَةٍ بتَحَصُّنٍ مرد باید نسبت به خانواده‌اش غیور باشد.

اگر دقیقا رضایت الهی را بخواهیم باید رابطه‌مان با مردم خوب باشد، به هر نسبتی که آدم از بندگان خدا دور شود از خدا دور می‌شود و به اندازه با مردم برخورد و رفتار خوب داشته باشد به خدا نزدیک می‌شود. راه خدا از میان مردم می‌گذرد، آدم نمی‌تواند در مسیر خداوند مردم را دور بزند.

3- كَثْرَةُ اَلصَّدَقَةِ ، عمدتا ما در رابطه با رسیدن به خداوند می‌خواهیم از راه ذکر و دعا به خداوند برسیم و معمولا فکر می‎‌کنند این راه در دور شدن از مردم مناسب است، عرفان تصوف غیر از عرفان اهل بیت علیهم‌السلام است، امیرالمونین درحالی که در نماز از خود بی خود می‌شد انگشتر به سائل می‌داد.در همین رابطه آیه نازل شد که (ولیّ شما فقط خداست و رسول او و کسانی که ایمان آوردند، [همان] کسانی که نماز برپامی‌دارند و زکات می‌دهند درحالی که در رکوع‌اند.)

عده‌ای اشکال کرده‌اند که خب شما شیعیان که می‌گویید علی علیه‌السلام در نماز بی‌خود می‌شده چگونه به سائل توجه کرده؟! و پاسخ همین است، صدقه و انفاق غیر از برای خدا نیست، یعنی یک چیز شخصی نیست. حضرت خودشان را نمی‎دیدند اما خداوند را می‌دیدند. این عرفان اهل بیت است، امام سجاد علی‌السلام در حالی که پیشانی و اعضای سجده‌گاهشان در اثر عبادت و بندگی پینه بسته بود، از طرفی شانه‌هایشان در اثر رسیدگی به ایتام و فقرا پینه بسته بود، این راه سلوک است، یکی از راه‌هایش انفاق است.

امام رضا علیه‌السلام در آن دوسالی که در توس بودند با نامه حضرت با جوادالائمه علیهماالسلام ارتباط داشته‌اند، بعضی از این نامه‌ها نقل شده است، در یکی از این نامه‌ها به فرزندشان می‌فرمایند:

فرزندم به من خبر داده اند که چون از منزل بيرون مي روي غلامانت بخل و حسادت مي ورزند تا چيزي از تو به کسي نرسد، تو را از درب کوچک اندروني بيرون مي آورند، مبادا کسي از تو بهره مند گردد، اين به تو مي نويسم به همان حقي که بر تو دارم قسمت مي دهم رفت و آمد خود را علني و آشکار کن و از درب بزرگ بيروني و عمومي قرار بده و هرگاه سوار مي شوي درهم و دينار همراه خود بردار تا هر کسي از تو سؤال کند، به او چيزي ببخشي و مردم از خير تو بهره مند شوند و به عطاياي تو خوشخال و مسرور گردند و دوستدار تو باشند. جواد عزيزم اگر عموهايت از تو چيزي بخواهند به هر يک کمتر از پنجاه اشرفي نبخش و اگر عمه هايت از تو درخواستي کنند به هر کدام از آنها کمتر از بيست و پنج اشرفي نده ولي نسبت به زيادتر از آن خود دانيد و بدان که از بخششي که از تو رخ دهد، حق تعالي مرتبه ات را بلند گرداند و تو محبوب خويشاوندانت گردي، در بذل و بخشش مداومت کن از فقر و تهي دستي با وجود خداوند صاحب عرش، ترس نداشته باش.

در زمان‌های قدیم خانه‌ها اندرونی داشت، دو ورودی بود، یکی بزرگ و مخصوص مراجعه عموم و یکی کوچک و مخصوص رفت و آمد خانواده و اهل خانه، حضرت می‌فرمایند اینکه به نحوی از منزل خارج شوی که نیازمندان دسترسی به تو نداشته باشند از بخل است، و نکته مهم آنجاست که می‌فرمایند: إنّی إنّما ارید بذلک أن یرفعک اللّه، یعنی بوسیله این بذل و بخشش و انفاق است که درجه انسان نزد خداوند تعالی بالا می‌رود. این نشان می‌دهد که انفاق انسان را اوج می‌دهد، و می‌فرمایند لا تخش من ذی العرش إقتارا، با وجود پروردگار صاحب عرش نگرانی‌ای از بابت تنگدستی نداشته باش.

راه‌های پیشگیری از پشیمانی

یکی از راه‌های جلوگیری از پشیمانی، تَرْكُ اَلْعَجَلَةِ (ترک عجله) است، نکات بعدی مکمل این نکته است.

وَ اَلْمَشُورَةُ دوم مشورت گیری است، همچنان که حضرت علی (علیه‌السلام) فرمودند: هرکس با عده‌ای مشورت کند، شریک آنان در عقلشان شده، این به معنی کثرت گرایی نیست بلکه به معنی ضرب آراء است، ممکن است اکثرا یک نظری بدهند اما یکی مستدل نظری خلاف بقیه ارایه دهد،نکته بعدی داین است که حرف نهایی با خودمان است، یعنی نباید صِرفِ نظر دیگران خود همان را انجام دهیم بلکه بازهم در نهایت امر بعهده خودمان است، فلذا حضرت در نهایت می‌فرمایند وَ اَلتَّوَكُّلُ عِنْدَ اَلْعَزْمِ عَلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، یعنی بعد از صبر و بررسی مناسب، و مشورت و تضارب آراء، آنچه با دقت نظر و بررسی خوب، انتخاب کرده‌ای، عزم کرده ای، با توکل به خداوند انجام بده، با رعایت این شرایط در امور و عملکردت پشیمان نمی‌شوی.

خداوند به ما توفیق دهد از کلام و سیره اهل بیت علیهم‌السلام نور بگیریم، از فرصت های نورانی این ماه (ماه رجب) استفاده کنید و برای کسانی که بر شما حق دارند، بالاترین آنان امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و برای پدر و مادرتان دعا کنید.

منابع

  • ابن‌صباغ نورالدین علی‌ بن‌ محمد مالکی (۷۸۴- ۸۵۵ق‌/۱۳۸۳-۱۴۵۱م‌)
  •  بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام , جلد 75 , صفحه 81 و كشف الغمة في معرفة الأئمة , جلد 2 , صفحه 349 هر دو از حضرت علی، در سایت آیت الله فاضل لنکرانی از امام جواد یافت شد اما در منابع مشاهده نکردم
  • تحف العقول عن آل الرسول، ج 2، ص 37
  • عَنْهُ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا حَدُّ حُسْنِ اَلْخُلُقِ قَالَ تُلِينُ جَنَاحَكَ وَ تُطِيبُ كَلاَمَكَ وَ تَلْقَى أَخَاكَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ . – الکافي , جلد 2 , صفحه 103
  • يكى از اصحاب گفت:به امام صادق عليه السّلام عرض كردم:اندازه خوش خلقى چيست‌؟فرمود:فروتن و خوش‌سخن باشى و با برادرت با خوش روئى برخورد كنى. اصول کافی / ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 297
  • https://dictionary.abadis.ir/fatofa/%D8%B7%DB%8C%D8%A8
  • الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : إنَّ المَرءَ يَحتاجُ في مَنزِلِهِ و عِيالِهِ إلى ثَلاثِ خِلالٍ يَتَكَلَّفُها و إن لَم يَكُن في طَبعِهِ ذلكَ : مُعاشَرَةٍ جَميلَةٍ ، و سَعَةٍ بتَقديرٍ ، و غَيرَةٍ بتَحَصُّنٍ . – فی بعض النسخ «بحسن» أى تزين به أوصار حسنا.  نام کتاب : بحار الأنوار – ط مؤسسةالوفاء نویسنده : العلامة المجلسي    جلد : 78  صفحه : 236
  • و كان النبي صلَّى اللِّه عليه و آله يرقع ثوبه و يخصف نعله و يحلب شاته و يأكل مع العبيد و يجلس على الأرض و يركب الحمار و يردف و لا يمنعه الحياء أن يحمل حاجته من السوق إلى أهله و يصافح الغني و الفقير و لا ينزع يده من يد أحد حتى ينزعها و يسلم على من استقبله من كبير و صغير و غني و فقير و لا يحقر ما دعي إليه و لو إلى خشف التمرة و كان خفيف المئونة كريم الطبيعة جميل المعاشرة طلق الوجه بشاشا من غير ضحك محزونا من غير عبوس مواضعا من غير مذلة جوادا من غير سرف رقيق القلب رحيما بكل مسلم و لم يتجشأ من شبع قط و لم يمد يده إلى طمع و كفاه مدحا قوله تعالى وَ إِنَّكَ لَعَلىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ . – إرشاد القلوب , جلد 1 , صفحه 115
  • عَبَسَ وَتَوَلَّىٰ – چهره در هم کشید و روی برتافت… – آیه 1 سوره عبس
  • إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ (55/مائده)
  • یا أبا جعفر، بلغنی أنّ الموالی إذا رکبت أخرجوک من الباب الصغیر، و إنّما ذلک من بخل بهم لئلّا ینال منک أحد خیرا، فأسألک بحقّی علیک لا یکن مدخلک و مخرجک إلّا من الباب الکبیر؛و إذا رکبت فلیکن معک ذهب و فضّة، ثمّ لا یسألک أحد شیئا إلّا أعطیته؛و من سألک من عمومتک أن تبرّه فلا تعطه أقلّ من خمسین دینارا و الکثیر إلیک؛و من سألک من عمّاتک فلا تعطها أقلّ من خمسة و عشرین دینارا و الکثیر إلیک؛إنّی إنّما ارید بذلک أن یرفعک اللّه، فأنفق و لا تخش من ذی العرش إقتارا.
  • عیون أخبار الرضا: أبی و ابن الولید معا، عن العطار، عن ابن عیسی (مثله). – ۴/ ۴۳ ح ۵، ۲/ ۷ ح ۲۰، عنهما حلیة الأبرار: ۲/ ۳۱۶. و أخرجه فی البحار: ۵۰/ ۱۰۲ ح ۱۶، و ج ۹۶/ ۱۲۱ ح ۲۴، و الوسائل: ۶/ ۳۲۴ ح ۱ عن العیون.
  • مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِي عُقُولِهَا – حکمت 161 نهج‌البلاغه
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن